دود عود ، گلی از گلخانه باغبان موسیقی ایران زمین ...
جهت دریافت فایل پی دی اف این مقاله ، بر روی لینک انتهای این نوشتار کلیک کنید ...
دود عود ؛ گلی از گلخانه باغبان موسیقی ایران زمین...
در موسیقی ایران نواهایی را میتوان یافتکه در سالیان گذشته توسط نام آوران این عرصه تولید و بدل به قطعاتی ماندگار و خاطره انگیز در ذهن هنر دوستان گشته اند . چنین آثاری در موسیقی ایرانی کم نیستند و میتوان با اندکی جستار در آرشیو موسیقی های خود آنها را یافت ، آثاری که میتوانند در حد یک قطعه موسیقی چند دقیقه ای خاطره انگیزی باشند که با گوش سپردن بدان حس نوستالژیکی به مخاطب دست دهد که یادآور خاطرات خوش و ناخوش ایام گذشته است و یا یک آلبوم موسیقی کامل که روزها و سالهاست بسیاری از زمان مان را برای لذت بردن از این آلبوم صرف نماییم.
این مسئله که کسی شجریان را نمیشناسد تقریبا محال به نظر میرسد ؛ از دور افتاده ترین روستاهای ایران گرفته تا پرجمعیت شهرهایمان ؛ پیر و جوان ، زن و مرد ، دارا و ندار همه و همه روزگار و ایامی را با صدای شجریان گذرانده اند ؛ ایران ای سرای امید را همواره نوای یپروزی ایرانیان بر باطل دانسته اند و رزم مشترک را آوای همبستگی ملت در پیروزی شان بر باطل . ایام میهمانی خداوند بدون ربنایش رنگ و بویی ندارد ، کسی نمیتواند ادعا کند که یاد ایام را نشنیده ، در آن زمان که سیمای ملی مان تصویر شهیدان غرقه در خون را با این نوای روحانی آمیخته و صدای شجریان را به گوش مردم میرساند کمتر کسی بود که فرصت دیدن و شنیدن این نوا نما را از دست دهد ... برعکس این روزها ، که این افسانه موسیقی ایران زمین مورد بی مهری مسئولان صدا و سیمایمان قرار گرفته است .
بگذریم ... تاکنون بسیاری از آلبومهای شجریان را گوش سپرده و از آنها لذت برده ایم وبر هنر و خلاقیت این بزرگمرد هنر ایران زمین احسنت فرستاده ایم . از دوره ای که هنرش را با نام سیاوش به دوستدارانش عرضه میکرد تا کنون . از گلهای ماندگار رنگارنگی که با هنرمندان نام آشنای دیروز ضبط و ثبت نمود تا مرغ خوشخوان و جوانان جویای نام امروز ...
لیکن برخی از آثار این بزرگوار با سایر آثار ماندگارش تفاوت
بسیار دارند . این تفاوت را میتوان در نوع 
نگرش آهنگساز ، تنظیم اثر ، حضور
نوازندگان و قدرت نوازندگی آنها دانست . توصیه
میکنم زمانی که دلتان هوس یک فنجان موسیقی داغ کرد و زمانی که احساس نمودید نیاز
به نوشیدن جرعه ای موسیقی ناب دارید بی درنگ به سراغ آثار مشترک مشکاتیان و شجریان
بروید ، آثاری که اگرچند شنیدن آنها تکرار چندین باره ای باشند اما تازه تر از هر
تازه ای هستند .... سوز و گداز صدای شجریان با همراهی آهنگ و ساز مشکاتیان دلها را
گرم گرم میکند حتی اگر هوا بس ناجوانمردانه سرد باشد و سرما سخت سوزان ، حتی اگر
نفس ها ابر باشند و دلها خسته و غمگین ، آنجاست
گرمای صدای شجریان ، گرممان میکند ، دمت گرم و سرت خوش باد ...
همکاری مشکاتیان و شجریان در دهه 60 و 70 باعث گشت تا ، با
تولید آثار ارزشمند موسیقی و عرضه آن به مخاطبین گامی نوین در موسیقی ایرانی برداشته
شود . اگرچند این همکاری به صورت مقطعی
انجام گردید اما تاثیر گذاری آن در موسیقی ایرانی بسیار مشهود و چشم گیر بود . این
موفقیت در آثار میتواند دلایل بسیاری داشته باشد ، دلایلی که شاید با جدایی این دو
عزیز از یکدیگر باعث گردید تا آثار بعدی این عزیزان به اندازه آلبومهای مشترک آنها
در جامعه موسیقی تاثیر گذار نباشند . یکی از این دلایل را میتوان به شناخت و آگاهی
کامل هر دو هنرمند از شعر ایرانی و محتوای آن دانست همانطور که مشکاتیان معتقد است
اشعار رنگ ، بو و طعم دارند، سرد و گرم هستند و بزدلاند،
شجاعاند، ابلهاند و یا فرزانهاند
شجریان نیز معتقد است اگر شعر خوب در اختیارش نباشد نمیتواند آواز بخواند . یا
هنرمند باید شعری را در موسیقی اش پیاده کند که حرف زمان در آن متجلی است و محتوای
شعر را مهم تر از وزن و قافیه آن میداند . همین دید مشترک هنری به مهمترین وسیله
ساخت موسیقی آوازی یعنی شعر میتواند پیوند
قوی شعر و موسیقی را در میان این دو هنرمند تقویت نموده و باعث خلق اثری ماندگار
گردد . مشکاتیان مرحوم همواره در طول دوره هنری خود با ارائه آثار و آلبومهای
بسیاری نام خود را بر زبانها جاری ساخت ، او جز شجریان با افتخاری ، بسطامی 
،
جهاندار ، نوربخش و در مقاطعی با شهرام ناظری همکاری کرد اما موفقیتی که ماحصل
همکاری شجریان و مشکاتیان در دوره طلایی این دو بزرگ بود با هیچ هنرمند دیگری حاصل
نشد. یکی از دلایل این موفقیت را میتوان در دیدگاههایی دانست که در این دو بزرگوار
به طور مشترک وجود داشت که همین نگرش به
هنر ایرانی باعث تولد آثاری موفق در عرصه موسیقی گشت . آثاری چون دستان ، نوا مرکب
خوانی ، آستان جانان ، قاصدک ، جان عشاق ، گنبد مینا ، ماهور ، بیداد و دود عـود.
جلوه های عاشقانه اشعار استفاده شده و لحن بیان این اشعار که میتواند بیانگر حال
و روز
جامعه باشد در این آثار بسیار مشهود
است کما اینکه در برخی از آلبومها نیز چون بیداد اشعار عاشقانه با دستمایه اعتراض
و گلایه همراه گشته است . اما در این میان و از بین 9 آلبوم منتشر گشته و رسمی این
دو عزیز ؛ میتوان به اثری اشاره نمود که متفاوت تر از سایر آثار ارائه شده میباشد
. آلبومی که ماندگاری آن در بین این نامها بیش از سایرین گشته و هنوز اشعار آن
زمزمه اهل دل است ؛ " دود عود " ؛ اثری جاودانه باهمکاری بزرگان موسیقی ایران چون
مشکاتیان ، شجریان ، روشن روان و تکنوازی علی اصغر بهاری و داریوش طلایی با همراهی
ارکستر سمفونیک تهران .
اجرای بی نقص اشعار عطار نیشابوری و مولانا توسط شجریان در این آلبوم که عمدتا بر پایه ساز و آواز میباشد نشان از پختگی و اوج صدای استاد چهل و نه ساله آن زمان میدهد . شجریان همواره در آلبومهایش سعی نموده است تا با ادای صحیح اشعار حس معنوی موجود در آنها را به درستی به مخاطبانش انتقال دهد . او جزو معدود هنرمندانیست که در این راه بسیار موفق بوده است . اگر چند در طول سالیان فعالیت هنری اش آلبومهای ضعیفی نیز ارائه داده باشد ( که کاملا طبیعیست ) اما حتی در این آلبومها نیز او اشعار را به درستی به مخاطب انتقال داده است ، آنچنان که شنونده میتواند به راحتی منظور شاعر را از بیان اشعار متوجه شده و ارتباطی کامل و دقیق با اشعار برقرار نماید . نمونه آن را میتوان از آوازهای این آلبوم به راحتی دریافت . آنان که دستگاه نوا را میشناسند با نگارنده هم عقیده اند که این دستگاه با توجه به آنکه جزو آندسته از دستگاههای موسیقیست که به دلیل پیچیدگی های فراوانی که در درون آن نهفته است کمتر مورد استفاده هنرمندان قرار گرفته و میگیرد بسیاری از هنرمندان استفاده از دستگاههای آوازی دیگر را بر نوا ترجیح میدهند . چرا که " نوا " حاوی پیام است و این پیام با توجه به ذات این دستگاه مقدس است و صلح آمیز و از همین روست که بایستی با لحنی آرام همراه با نوعی پند و هشدار همراه باشد نمونه آن را میتوان در آواز :
تا تو پیدا آمدی پنهان شدم ... زانکه با معشوق پنهان خوشترست
از همین آلبوم و یا آواز :
بگذار تا مقابل روی تو بگذریم ... دزدیده در شمایل کوی تو بنگریم
از آلبوم نوا ( مرکب خوانی ) بوضوح مشاهده نمود . بیان
آوازی این اشعار در دستگاه نوا آنچنان زیبا توسط شجریان بیان گردیده است که شاید
کمتر کسی بتواند اینچنین ماهرانه از پس چنین آوازی در این دستگاه بر آید .
شجریان آواز آتش عشق تو در جان خوشتر است ...در نهفت ( از گوشه های نوا )با همراهی تار داریوش طلایی را استادانه اجرا میکند . او آوازش را در این شعر از ابتدا تا بیت نهم (چون وصالت هیچ کس را روی نیست ، روی در دیوار هجران خوشتر است ) در اوج میخواند آنچنان که سوز و گداز عشق از دست شده را به درستی ادا می نماید . آواز انتهایی نیز با فرودی نرم به رهاب به پایان میرسد :
همچو شمعی در فراقت هر شبی ... تا سحر عطار گریان خوشتر است
استاد همانند گذشته این بار نیز از عهده تصنیف دود عود که در بخش انتهایی این آلبوم قرار گرفته است به خوبی بر آمده و ماهرانه با این تصنیف اجرا را به پایان میبرد .
اما میتوان شباهت اجرای شجریان در دستگاه نوا را در دو آلبوم متفاوت از یکدیگر به راحتی احساس نمود این نکته آموزشی ، شیوه تشخیص آواز در دستگاه نوا را آموزش میدهد . از مقایسه الحان استفاده شده در دو آلبوم نوا مرکب خوانی و دود عود که هر دو در دستگاه " نوا " و به فاصله زمانی تنها یکسال از یکدیگر اجرا گردیده اند میتوان به شباهت الحان و روش استفاده از گوشه نهفت در این دو آلبوم پی برد . به عنوان مثال میتوان شعر« ما گدایان خیل سلطانیم ... » را با شعر « آتش عشق تودر جان خوشتر است ... » مقایسه و شباهت فرود به رهاب را در ابیات انتهایی آنها دریافت .
این شباهت در آغاز آواز در موسیقی و پس از پایان پیش در آمد در هر دو آلبوم نیز در " در آمد نوا "ملموس اســت : « بگذار تا مقابل روی تو بگذریم ... » با « عقل کجا پی برد شیوه سودای عشق ... » . این قدرت در بیان دستگاههای موسیقی در قالب آواز از شجریان استادی مسلم پدید آورده است .
شجریان بارها و بارها ثابت کرده است که آواز در این دستگاه را میتواند به زیبایی هر چه تمام تر اجرا کند . چه در همراهی با مشکاتیان و خلق آثاری ماندگار چون نوا ( مرکب خوانی ) و دود عود و چه با هنرمندان دیگری چون لطفی و علیزاده در چهره به چهره ، چشمه نوش و بی تو بسر نمیشود .
با مقایسه آثار در این دستگاه میتوان ماندگارترین آنها را دود عود معرفی نمود ، که حاصل همفکری دوساله روشن روان ، مشکاتیان و شجریان بوده است . تبحر کامل به ریتم در موسیقی ایرانی که از ویژگیهای موسیقی مشکاتیان میباشد ( که نمونه آن را میتوان در مقدمه این آلبوم مشاهده نمود که چگونه یک جمله بلند موسیقایی را همچون جمله آوازی آنچنان استادانه در قالب میزانهای متغیر ارائه میدهد که به جرات میتوان گفت چه پیش و چه پس از او اگر بی نظیر نباشد کم نظیر است ) و درک صحیح شعر و انتخاب آگاهانه اشعار متناسب با دستگاه مذکور و نیز محتوای شعر ، تنظیم ماهرانه روشن روان و مهمتر از همه آنها اجرای بی نقص و کامل شجریان مهر تاییدی ، بر ماندگاری این آلبوم زده است .
در آن دوره اگرچند مشکاتیان چهل و چهار ساله ، آلبوم دود عود را در نهایت خلاقیت و در دوران اوج هنری خودساخت ، اما بر خلاف تفکر بسیاری از علاقه مندان به وی و آثار ایشان ، خود به رغم تبحر بالایش ، سنتور نوازی این آلبوم را به یکی از شاگردانش با نام بهنام مناهجی سپرد ، شاید تمرکز صرف بر روی نت نویسی و آهنگسازی بر روی آثار و یا نظارت بر کار نوازندگان میتوانست دلایلی برای این تصمیم باشد . اما هر چه هست چرایی این حرکت شاید سئوالیست در ذهن بسیاری از علاقه مندان به ایشان که همانند رازی سر به مهر تنها توسط آنمرحوم نیاز به رمز گشایی داشت . به راستی آیا مرحوم مشکاتیان در این مورد سخنی برای بیان کردن داشت ؟
در سال 1368 و همزمان با انتشار دود عود آثار دیگری نیز انتشار یافته و روانه بازار گشتند آثاری چون لیلی و مجنون از شهرام ناظری ساخته فرامرز پایور و مقام صبر با صدای افتخاری که بازهم نام مشکاتیان بر روی جلد آن خوش میدرخشید و به رغم اجرای فوق العاده ای که داشت اما هیچیک از این آثار و سایر آلبومهای منتشره در این سال به اندازه دود عود خوش ندرخشیده و مورد اقبال عموم واقع نگشتند .
دود عود را
میتوان از جمله آثاری دانست که در سالهای پایانی
همکاری شجریان و مشکاتیان متولد گشت از همین رو میتوان این اثر را یکی از آثار پخته
و کامل این دو هنرمند دانست . نوا مرکب خوانی نام آلبومی بوده است که قبل از دود
عود اجرا و منتشر گردید و جان عشاق نیز آلبومیست که در سال 1368 و پس از انتشار
دود عود اجرا و در سال 1374 منتشر شد . اما میتوان در این بین دود عود را البومی
بسیار موفق تر از دو آلبوم دیگر قلمداد نمود . حضور ارکستر سمفونیک و آواز خوانی
در دستگاه نوا را شاید میتوان دلیلی بر این موفقیت دانست .
نگارنده خود بر این نکته واقف است که نمیتوان تنها دلیل ماندگاری یک اثر هنری موسیقایی اجرای فوق العاده یک خواننده ، آهنگساز و یا اعضای گروه نوازندگان دانست ؛ برای آنکه اثری چون آلبوم فوق پس از گذشت بیست و چهار سال از زمان اجرایش هنوز نزد اهل هنر ماندگار و ارزشمند باشد لازم است تا تمام عوامل دست در دست هم اجرای فوق العاده را رقم زنند که در مورد دود عود نیز صادق است .
اما نگارش در مورد برخی آثار هنرمندان بسیار سخت است . دلیل بیان این سخن از آن روست که نگارنده نمیتواند آنطور که شایسته اثر است نوشته ای را نگاشته ، آن را تحلیل نموده و یا حتی به تعریف و تمجید از آن بپردازد چرا قلم و بیان نگارنده پاسخگوی احساس سرشاری که در آن اثر هنری موج میزند و آمیخته با تبحر هنرمند خالق آن قطعه میباشد ، نیست . دود عود نیز جزو آن دسته آثاریست که کمتر بدان پرداخته شده است و کمتر مطلبی حتی در مدح آن میتوان مشاهده نمود .چرا که بر این اعتقادم برای توصیف زیبایی یک اثر هنری ، بایستی قلمی به همان اندازه زیبا داشت تا بتوان حق مطلب را بجای آورد ... امیدوارم توانسته باشم با قلم نازیبایم ، اندکی از زیبایی های این اثر ماندگار و جاودان در موسیقی ایرانی را وصف نمایم .
با مهر
محمد جواد صحافی
7 اسفند 1390
منبع : وب سایت شجریانیها
استفاده از این مطلب با ذکر دقیق منبع و نام نویسنده بلا مانع است
محمد جواد صحافی .