گریزی بر موسیقی اصیل

نگاهی به آلبوم " خداوندان اســرار " تازه ترین اثر سهراب پور ناظری با صدای همایون شجریان

"مسخ موسیقی... "

همایون شجریان و پور ناظریها خاطره خوبی از فعالیت با یکدیگر را تجربه کرده اند , از انتشار آلبوم "نَه فِرشته ام نَه شِیطان" و فروش بسیار بالای آن تا کُنسرتهای نسبتاً موفّق در کلّ کِشور که میتوان آن را در نوع خود کم نظیر دانست . در کنار انتقادات بسیاری که توسط اهالی موسیقی اصیل به این شیوه مُوسیـقی و اجرای آن توسط هُمایون شَجَریان و پوُرناظری ها میشد این آلبوم طرفداران بسیاری را توانست به سمت خود جذب کرده و نام هُمایون شَجَریان را بیش از قبل مطرح سازد. اگرچند همایون پس از آلبوم پر طرفدار نه فرشته ام نه شیطان به سراغ آلبومی با نام  مَستور و مَست  به آهنگسازی ژائو باغومیان رفت که بر خَلاف آثار قبلی وی «هیچ حرفی»  برای گفتن نداشته و جای دفاعی از آلبوم وجود نداشت و همین امر نیز باعث گردید تا  استقبال کمتری برخلاف تبلیغات آن از آلبوم گردد .امّا تولید و انتشار " خُداوندان اَسرار " باز هم نام  « هُمایون و پور ناظِری ها » را بر سر زبانها جاری ساخت تا اینبار سُهراب پورناظِری آلبومی متفاوت و نو در راستای حرکات سنت شکنانه خود در موسیقی روانه باز نماید .

خداوندان اسرار که طبق گفته سُهراب پورناظری اولین آلبوم از پروژهٔ «آیینه‌ها» با آواز «همایون شجریان» با آهنگسازی وی است در دو بخش تهیه گردیده که بخش نخست آن ساز و آوازی بسیار زیبا و دلنشین در اِصفهان با اَشعارحَضرت مُولاناست و در بخش دوّم روایتی با نام «رهایی» در سه پردهٔ «مهتاب، خداوندان اسرار، جانی و صد آه» بر روی اشعاری از خیّام، مُولوی و حافِظ اجرا گردیده است . نگاه متفاوت آهنگساز به ساز تنبور در این اثر را میتوان نقطه عطف این آلبوم دانست ؛ علی الخصوص در بخش نخست آن که اجرای زنده کنسرتی است در دستگاه اصفهان اجرا گردیده است ؛  فَضاسازي فوق العاده سهراب پورناظری بعنوان نوازنده تنبور در جواب آواز هُمایون شَجریان را میتوان بی نظیر دانست ، طوری که آواز همایون را تحت تاثیر خود قرار داده و مخاطب را مَسخ موسیقی و تبحر نَوازنده میکند.نیز نمیتوان از بیان احساسی اشعارتوسط خواننده به راحتی گذشت که خود نشان از شناخت صحیح شعر و تلفیق آن با موسیقی دارد.

اگر چند به اعتقاد راقم این سُطور میتوان پیش بینی نمود که " خُداوندان اسرار" نَه به اندازه "نه فِرشته ام نه شِیطان" اما از اقبال عمومی مناسبی بهره مند گشته و مورد توجه دوستداران و علاقه مندان واقع شود امّا نباید از ایرادات این آلبوم نیز به سادگی گذر کرد ؛ تاکید آهنگساز به استفاده از سازهای کوبه ای غربی و استفاده بیش از این سازها ؛ رنگ و بوی ایرانی را از این آلبوم گرفته و در عین حال باعث عدم هَمخوانی با سازهایی چون تَنبور که ریشه ای "عِـرفانی" داشته و "مُقدّس" شمرده میشود گشته است ؛ آهنگساز این اثر میتوانست با مَدَد جستن از سازهای کوبه ای محلّی ،  موسیقی ایرانی تری را به مخاطب خود عرضه کند حتی اگر با تفکّر موسیقی تلفیقی نیز به اثر بنگریم پورناظریها این قابلیت را دارند که بتوانند در ترکیب بندی های خود موسیقی را "ایـرانیــزه تــر " کنند . همین مسئله در آلبوم " نه فرشته ام نه شیطان " نیز اتفاق افتاد و تاکید تَهمورس پور ناظِری بر استفاده از سازهای غربی در کنار سازهای ایرانی عجیب و گـاهاً  نامأنوس بود . نُکته دیگری که به زَعم نگارنده بایستی در بوته نـَـقد قرار گیرد استفاده از مِلودی قَطعه تَصنیف شـاهکـار " یاوَران مَستم " از آلبوم حِیرانی با صدای " شهرام ناظری " و موسیقی اُستاد کِیخُسرو پورناظری در اِنتهای این آلبوم و تغییر ترانه آن از مَحَلّی کُردی به شعری فارسی از حضرت حافِظ بوده است . اگر چند تنظیم این کار با آنچه از قبل شنیده ایم متفاوت است و این تصنیف با رنگ و بویی دیگر  وبه روز تر تولید شده است ؛ اما شِنیدن  یک موسیقی بازسازی شده که بسیاری از علاقه مندان و مخاطبین موسیقی ایرانی خــاطِره شیرینی از آن داشته و آن را به عنوان یکی از آثار ماندگار موسیقی ایران میدانند نه تنها " هیچ لُطفی " ندارد که ذهنیّت مخاطب جدّی موسیقی از کل آلبوم را تحت الشّـعاع خویش قرار میدهد . در سالهای قبل پور ناظری پدر یکی از بهترین آثار خود را بدست یکی از بهترین خوانندگان ایران سپرد تا اثَری در خور تولید گردد شاید اگر عکس این اتفاق رخ میداد و بجای شَهرام ناظِری نام هُمایون شَجریان بر خواننده تصنیف قبلی حک میشد و ترانه حال حاضر نیز با صدای ناظری منتشر میگشت انتظار چنین برخوردها و واکنشهایی از سوی کارشناسان اَمر میرفت ؛ اما براستی دلیل استفاده مجدّد آهنگساز این آلبوم از اثری که ســالها قبل به بهترین نحو مُمکن تولید شده است چه میتواند باشد ؟ قطعا جناب سُهراب پورناظِری جوان و هنرمند با بازسازی مُجدّد این تصنیف ،  درهای انتقاد را برای منتقدانی که اشکالات فراوانی به شیوه آهنگسازی اش روا میدانند و سنّت شکنی های وی را بر نمیتابند باز نمودند . افرادی که قِداسَت ویژه ای برای این ساز قائِل هستند و حتّی برخی نیز ؛ چنین اجرایی از آهنگساز را هتک حرمت بر این ساز قلمداد مینمایند .

علیرغم ذکر مسائل یاد شده ؛ نگارنده مُعتقد است دوره کُنونی را که  میتوان از آن به عنوان دوران سُلطه فَرهنگ غَربی بر جوامع بشری دانست ،هنرمند و فعال هنری جامعه ایرانی ،  بایستی با تغییر نگاه موسیقایی خود و دوری نمودن از دیدگاه دُگم و یِکسویه در مورد موسیقی سنتّی در پی تغییر آن بر آمده و   اندکی نیز مُطابق و همسو با سَلیقه و ذائقه جوانان و علاقه مندان و با ذهنی فراخ تر به موضوع موسیقی بنگرد و بقول سُهراب "چشمها را  شسته ؛ جور دیگری بیند " . با این اوصاف " خُداوندان اَسرار" در عین حال که دارای نقاط ضعفی هست که در سُطور بالا بیان نمودیم ؛ نقاط قوّت فراوانی نیز دارد ؛ همراهی همایون شجریان و آوازهای بی عیب و نقص وی در کنار تنظیم کَم عیب و نقص و آهنگسازی خلاقانه سهراب پورناظری مسائلی نیستند که بتوان بسادگی از آنها گذر کرد . در انتها باید همایون را ستود ؛ کسی که در مقام شاگردی اُستاد مسلّم موسیقی ایران ، محمّدرضا شجریان ، بیش از هر شاگرد دیگری از مَحضَرش تلمذ نموده است ؛ و با دانش موسیقی خود قدم در راهی گذاشت که از نوازندگی تمبک آغاز گردید و نهایتا به آوازی ختم شد که راهی جدا از پدر را انتخاب نمود . قطعاً انتظار تقلید از شجریان بزرگ و قدم نهادن بر جای پای وی بیش از هر کسی از همایونی میرفت که شب و روزش با خُسرو آواز ایـران سِپری گردیده و جدا از تلمذ از محضر وی در مقام فرزند این بُزرگوار بوده است  ، امّا بر خلاف دیگر شاگردان وی که راه موفقیت خود را تقلید محض از صدا و آواز شجریان دانستند ؛ مسیر هنری خود را در راه یافتن سبکی نو و متفاوت از موسیقی از پدر جدا نموده و با تجربه موسیقی های متفاوت به موفقیت و اقبالی بیش از سایر هم کیشان خویش دست یافت . جسارتی ستودنی که کمتر هنرمندی را جرأتی چنین است .

محمد جواد صحافی

2 آذر 1394

منبع : ماهنامه تجربه