گریزی بر موسیقی اصیل

هنگامی که برگهای تاریخ کهن این مرز و بوم را ورق میزنیم به روزهایی بر خورد می نمائیم که گاهاً غبطه آن روزها را خورده و آرزوی برگشتن به آن روزها را در میکنیم. با نوشتن این سطور ممکن است ذهن علاقه مندان به موسیقی اصیل ایرانی متوجه جشنهای موسیقی شیراز گردد . جشنهایی که اجرای مجدد آنها آرزویی است برای هر علاقه مند به موسیقی ایرانی . جشنواره ای که به واقع اوج هنر نمایی بزرگان موسیقی ایران زمین را به رخ عموم علاقه مندان و بازدید کنندگان می کشید .

شور و شوق مشاهده و گوش سپردن به این موسیقی ها  پس از دهها سال آنچنان است که کمتر اثری را میتوان در این برهه یافت که لذتی همانند لذت گوش سپردن به موسیقی های دهه 50 و 60 را به آدمی منتقل نماید .

هیچگاه از یاد نمیبرم تکنوازی ها و گروه نوازی های زیبا و مسخ کننده هنرمندان  را در جشن های هنر شیراز ، علی اصغر بهاری ؛ جلیل شهناز ؛ حسن کسایی ؛ حسین تهرانی ؛ فرامرز پایور ؛ محمد اسماعیلی با صدایی خیره کننده و آسمانی صدایی که فریاد میزد و بانگ آزادی را سر میداد صدای محمد رضا شجریان . . .

اگرچه هیچگاه نمیتوان اذعان نمود که کدامیک از این بزرگان از دیگری سر آمد هستند ؛ اما جلیل شهناز چیز دیگری بود .  

تکنوازیهای زیبا و استادانه جلیل شهناز آنقدر دلنواز بود که هر علاقه مندی را از خود بیخود میکرد . اما اکنون کسی از آن خداوندگار تار موسیقی ایران زمین با آن پنجه های سحر آمیزش خبری ندارد . کسی نمیداند چه میکند .... کسی در وصفش مطلبی نمی نویسد و اثارش را دیگر کسی معرفی نمیکند .

بیاد دارم ویدئویی را از استاد شجریان که در سالروز میلاد این بزرگمرد موسیقی ایران سخن میگفت و هیچگاه واژه استاد را برای او بکار نبرد که این واژه لایق جلیل شهناز نبود .

اول خرداد ماه سالروز میلاد جلیل شهناز این بزرگمرد موسیقی ایرانیست . هیچگاه و در هیچ رسانه در این روز از او یاد نشد ؛ حتی آنانی که داعیه فرهنگ و هنر در سر دارند و خود را از اهالی موسیقی میدانند نیز نه مطلبی برای وی نوشتند و نه او را ستودند تا همچنان اول خرداد 1388 نیز بگذرد  .

یاد بیژن ترقی و ثمین باغچه بان بخیر . . . 

جلیل شهناز در اول خرداد ماه سال یکهزار و سیصد در جنوب غربی اصفهان در خانواده ای هنرمند و در جوار پدری که تار ؛ سه تار و سنتور مینواخت چشم به جهان گشود عموی وی غلامرضا سارنج بهترین کمانچه کش آن زمان به شمار میرفت .

در کنار هم قرار گرفتن جلیل شهناز و حسن کسایی در نوجوانی و دوستی خانوادگی آنان باعث گردید تا آنان سالیان سال با یکدیگر هم نواز گردند و نغمه هایی زیبا را در موسیقی ایرانی به یادگار گذارند . 

میتوان حسن کسایی را  تنها موسیقیدان حال حاضر هم رده با جلیل شهنار بر شمرد که در سازهای تخصصی خود هر دو جزو بزرگان نوازندگی موسیقی ایرانی محسوب میشوند .

حسن کسایی در نی و جلیل شهناز در تار .

بیان زیبای آوازها و گوشه ها و تحریرها و نوای عرفانی ساز شهناز آنقدر  زیبا و دلنشین بود که همگان را مسحور خود میکرد .

اوج نغمه های اعجاز برانگیز شهناز از سال 1336 آغاز گردید که مصادف بود با اجرای برنامه گلها در رادیو ؛ همکاری وی با هنرمندان و آوازه خوانان شهیر و نامدار آن زمان باعث خلق آثاری گردید که متاسفانه بسیار از آنان هم اکنون در دسترس نبوده و منتشر نگردیده اند .

اما پس از  57 و خلع رژیم پهلوی و به روی کار آمدن دولت مردمی  ، موسیقی ایرانی نیز رنگ و بوی سابق خود را از دست داد و دیگر خبری از آن بداهه نوازی ها و هنر نمایی های اساتید موسیقی نبود که البته میتوان فضای بسته حاکم بر کشور در آن زمان را نیز یکی از دلایل عدم انتشار آلبومها و آثار جلیل شهناز دانست .

در بیست و هفتم تیرماه یکهزار و سیصدو هشتاد و سه مدرک درجه یک هنری ( معادل دکترا ) با حضور مقامات عالی رتبه وقت به جلیل شهناز اعطا ء گردید .

همچنین میتوان به انتخاب وی به عنوان چهره ماندگار در سال 83 و برگزاری مراسم نکوداشت ایشان در 25 مرداد ماه سال 1385 نیز اشاره داشت .

محمدرضا شجریان هنرمند موسیقی ایرانی جزو آندسته از هنرمندانیست که ارادت خاصی به جلیل شهناز داشته و همواره از وی به عنوان استاد خویش یاد نموده است .

سخنان شجریان در مراسم نکوداشت استاد شهناز نیز در نوع خود جالب توجه بود  :

" ساز شهناز تنها سازی است که آوازی است و من به دلیل تفکرات آوازی با صدای این ساز زندگی می کنم؛در واقع بهتر است بگویم ساز شهناز در من زندگی می کند و من با ساز شهناز زندگی می کنم. "

شجریان با تاکید بر اینکه پیشوند"استاد" برای ایشان  کم است،خاطرنشان کرد:جلیل شهناز به بیان واقعی در نوازندگی تار رسیده است؛چرا که در گیرودار ردیف و تقلید از دیگران نماند و مانند آبشاری خروشان در جریان است. (1)

لازم به ذکر است جلیل شهناز در آلبومهای  آلبوم کرشمه نرگس و خلوت گزیده نیز که با آواز محمدرضا شجریان همراه بوده است به هنر نمایی پرداخته اند .

در زیر مروری داریم به برخی از آثار منتشر شده استاد جلیل شهناز . با آرزوی سلامتی و کامیابی برای استاد مسلم موسیقی ایرانی امید است چند سطر نوشته این حقیر تلنگری باشد بر آن مدعیانی  که هیچ حتی گوشه چشمی نیز بر این بزرگان ندارند . . .

آثار استاد جلیل شهناز (2)

  از بداهه نوازی چهارمضراب

 ·    افتخار آفاق: استاد جلیل شهناز

·    نوید بهاری: استاد جلیل شهناز

·    زبان تار: استاد جلیل شهناز ، جهانگیر ملک

·    باغ نوا: استاد جلیل شهناز

·    چهارمضراب: استادان جلیل شهناز ، ناصر فرهنگ فر ، محمد اسماعیلی

·    عطرافشان: استادان جلیل شهناز ، ناصر فرهنگ فر

·    دفتر تار: استادان جلیل شهناز ، ناصر فرهنگ فر ،

·    پانزده قطعه برای تار و سه تار: جزوه آموزشی

·   شور و زندگی

شور و زندگی

این اثر استاد شهناز که توسط انتشارات نواگر منتظر شده است بیشتر به بداهه نوازی در دستگاه شور مربوط می شود. البته میان آن حالت هایی هم در آواز ابوعطا وجود دارد.

قطعات این آلبوم:

1.       بداهه نوازی در دستگاه شور
شامل درآمد ، چهارمضراب با اشاره به گوشه های کرد بیات

2.       قطار.
در آن اثر تنها ضرب تنبک شنیده می شود.

3.       چهارمضراب بیات ترک
بداهه نوازی در ریتم قطار همراه با تنبک

این اثر با تار استاد جلیل شهناز و تنبک محمد اسماعیلی نواخته شده است.

چهارمضراب

بداهه نوازی استاد جلیل شهناز بهمراه تنبک استادان فرهنگ فر و محمد اسماعیلی. در این اثر قطعاتی از استاد جلیل شهناز که بیشتر در دستگاه اصفهان می باشد به صورت چهارمضراب نوخته می شود. این اثر توسط انتشارات چهارباغ منتشر شده است.

  چهارمضراب های استاد جلیل شهناز

به قلم سید علیرضا میر علی نقی

    چهار مضراب تنها فرم کاملا سازی موسیقی ایرانی است ؛ فرمی که وابسته به تکنیک نوازندگی است و قابلیت انطباق – نسبی یا کامل – با کلام آوازی را ندارد. بر عکس فرم های دیگر که هر کدام به نوعی قابلیت پذیرش کلام را دارند. چهار مضراب در موسیقی ایرانی همواره با تغییر و تحول در تکنیک های نوازندگی رشد کرده و متحول شده است. اصل چهارمضراب مربوط به سازهای مضرابی است و در سازهایی زهی چون کمانچه نیز کم و بیش قابل اجرا است. چهارمضراب قطعه ای است موزون و وزن دار که در آن صدای پایه (پدال یا واخوان) به طور مرتب و مشخص شنیده می شود و جملات چهارمضراب با این پایه مشخص و شنیده می شود. در شیوه های مختلف نوازندگی ، چهارمضراب های متنوعی ابداع شده و مجموع چهارمضرابهای موسیقی ایرانی در هفتاد سال گذشته مجموعه ای غنی ، پربار و قابل مطالعه است. در مکتب تار نوازانی اصفهان (که پایه و اساس آن استاد جلیل شهناز است) چهارمضراب هایی زیبا که بیشتر به شکل بداهه اند آفریده شده که حاصل پختگی تکنیک و خلاقیت کم نظیر (یا حتی بینظیر) نوازندگان آن است. صدای تار در مکتب موسیقی اصفهان با پنجاه سال درخشش هنر والای استاد جلیل شهناز بیاد می آید و ساعت ها نوار ضبط شده  از فوران خلاقیتهای  انحصاری استاد جلیل شهناز ، چهارمضراب های بسیار دلنشین و زیبایی را تقدیم گنجینه ی هنر موسیقی ایرانی کرده است.

   زبان تار:

بداهه نوازی استاد جلیل شهناز با همراهی تنبک استاد جهانگیر ملک و استاد ناصر افتتاح.

در این اثر نیز قطعاتی در دستگاه سه گاه اجرا شده است. قطعه ی شور دشت نیز که با تنبک استاد افتتاح همراه است از دیگر قطعات آن است.

این اثر توسط انتشارات چهارباغ منتشر شده است

۱- هنر موسیقی ۲۶ مرداد ۱۳۸۵

۲- وبلاگ کرشمه

محمد جواد صحافی

دهم خرداد ماه یکهزار و سیصد و هشتاد و هشت